Ucuz Para Dönemi Bitti: Şirketler İçin Yeni Denklem “Satın Almak” mı, “Kiralamak” mı?
.
2021'de bir çırpıda 300 araç satın alabilen bir şirket, bugün aynı kararı verirken iki kez düşünüyor. Değişen şey firmanın iştahı değil; paranın maliyeti.
2008 sonrasında para boldu, faizler düşüktü, enflasyon kontrol altındaydı. Ancak 2021'den sonra oyunun kuralları değişti. Son üç senedir hem faizi hem enflasyonu düşürmeye çalışıyoruz; ikisi de hâlâ yüksek. 2023 seçimlerinden sonra daha rasyonel politikalarla bir ekonomi programı devreye girdi. Bu plan enflasyonu iki yıl içinde tek haneye indirecek, sonrasında yolumuza daha güvenli adımlarla devam edecektik. Öyle olmadı. Yapısal adımların atılmaması; rezervleri güçlendirmek ve yeniden negatif seviyelere inmesini önlemek için sürekli yüksek faiz verilmesini gerektirdi. Öyle ki politika faizi %50'nin, yıllık bileşik bazda %60'ların üzerine çıktı.
Bu tablo ilk bakışta makroekonomik bir tartışma gibi görünüyor. Oysa sonucu doğrudan şirketlerin bilançosuna, yatırım kararlarına ve filo stratejilerine dokunuyor. Aşağıda paranın neden bir daha ucuzlamayacağını, faizin şirket kârlılığını nasıl yeniden şekillendirdiğini ve bu ortamda araç satın alma ile kiralama arasındaki farkın neden artık bir tercih değil finansal karar olduğunu ele alıyoruz.
Faiz; borç verilen paraya ya da yatırılan sermayeye uygulanan maliyeti ifade eder. Faizler düşükken hem bireyler hem şirketler ucuza kredi bulur. O kredi ile yatırım yapılır, araç alınır, kapasite büyütülür. Faizler yükselince denklem tersine döner.
Enflasyonla faiz ipin iki ucudur: merkez bankaları enflasyonu düşürmek için faizi yükseltir, ama o faiz herkesin cebine dokunur. Bunu en net gördüğümüz yer, her ay ödenen kredi kartı ekstresidir. Türkiye'de kredi kartı artık tüketimi öne çekmek için değil, ay sonunu getirmek için kullanılır hâle geldi.
Aynı mantık şirketler için de geçerli. Nakde erişim daralınca önce yatırım iştahı, ardından büyüme planları duruyor.
Son altı yılı tek bir tabloya sığdırmak mümkün değil. Şirketlerin bugünkü refleksini anlamak için bu dönemi üçe ayırmak gerekiyor.
Pandeminin hemen ardından piyasaya bol miktarda likidite verildi. Şirketler çok ucuz borçlandı ve borçlanma vadelerini 7-10 yıla yaydı. Herkes para buldu. Herkes para bulunca da bugün “makul” demeyeceğimiz harcamalar yapıldı; bir şirketin bir çırpıda 300 araç satın alabildiği bir dönemdi. Aynı dalga bireysel yatırımcıyı da yanılttı: bütün sular yükseldiği için elini neye atsa kazanan bir kuşak oluştu.
O dönemden bize kalan asıl şey para değil, alışkanlık oldu. On beş yıl boyunca “alırım, bir şekilde öderim” cümlesi hep doğru çıktı. Bir nesil yönetici bunu bilgi sandı. Hâlbuki bilgi değildi; sadece dönemdi.
Fed'in bilanço genişletme politikası küresel bir para bolluğuna yol açtı. Türkiye'de aynı dönemde kuru tutma politikasıyla birlikte yürütülen para politikası, 2021'den itibaren enflasyonu ciddi bir problem hâline getirdi. Rusya-Ukrayna savaşıyla enerji maliyetlerinin yükselmesi, 2022'de yalnızca Türkiye'yi değil ABD ve Avrupa'yı da enflasyon eşiğine taşıdı.
Bugün geldiğimiz nokta bu: hem faiz hem enflasyon yüksek, ikisi de hızlı inmiyor. Ve burada kritik soru şu: geriye dönüş mümkün mü?
Fed, Avrupa Merkez Bankası ya da TCMB faizleri indirse de artırsa da tablonun özü değişmiyor: paranın maliyetinin sıfır olduğu günler geride kaldı.
Üstelik bu yalnızca para politikası ya da enflasyonla ilgili bir mesele değil. Bütçe açıklarının dünyanın her yerinde artıyor olması, paranın maliyetini yapısal olarak yukarı itiyor. ABD'de bütçe açıklarının sürmesi, uzun vadeli tahvillerde faiz baskısının devam edeceği anlamına geliyor.
Şirketler için planlama ufku bu kadar net: önümüzdeki dönem, sermayenin pahalı olduğu bir dönem olarak kurgulanmalı.
Yeni dönemin şirketler üzerindeki etkisini en çarpıcı gösteren veri şu: 2024'te ödenen faiz 3,4 trilyon TL, dağıtılan temettü ise 3,25 trilyon TL. Normalde bir şirketin ortağı hissedarıdır. Bugün geldiğimiz noktada şirketin fiilî ortağı faiz olmuş durumda.
Peki bu, üretimin duracağı anlamına mı geliyor? Hayır. Yüksek faiz üretimi durdurmuyor; üretimi finansal getiriyle rekabet edemez hâle getiriyor. Bir şirket, beklenen enflasyona karşılık parasını faize yatırıp stopajını da düştüğünde net %15'e yakın bir getiri elde edebiliyor.
Asıl soru şu: Hangi şirket, mevcut nakit akışını oturtarak koyduğu sermayenin üzerine yıllık %15 civarında bir getiri elde edebilir? Bu, çoğu sektör için şu an pek mümkün görünmüyor.
Bu yüzden çevik ve kredibilitesi olan şirketler bir yandan nakde dönüyor, bu nakdi yatırım yerine kısa vadeli getirilere kanalize ediyor. Üretimden vazgeçmiyorlar; ama üretimin finansal getiriyle rekabet edemediği bir aralıkta bekliyorlar.
Ucuz para döneminde şirketler yatırım yapıyor, varlık satın alıyordu; çünkü para çok ucuzdu. Para maliyeti artınca refleks tersine dönüyor.
Bugün öncelik öz kaynağı korumak. Elinizdeki nakdin bir kısmını enflasyona karşı korumak üzere faizde tutmanız gerekebilir. Ama asıl mesele şu: kıt kaynağı eskisi gibi savurganlıkla kullanamazsınız.
İşte tam bu noktada satın alma ile kiralama arasındaki fark, bir tercih olmaktan çıkıp bir finansal karar hâline geliyor.
Bir aracı satın aldığınızda sermayenizi düşük likiditeli ve değer kaybeden bir varlığa bağlarsınız. Aynı sermayenin bugünkü ortamda alternatif getirisi düşünüldüğünde, bu bağlama kararının maliyeti eskisinden çok daha yüksek.
Operasyonel kiralama bu denklemi beş başlıkta değiştiriyor:
Yani soru artık “araç almalı mıyım?” değil. Soru şu: Bu sermayeyi araca mı bağlamalıyım, yoksa aracı kullanma hakkını edinip sermayeyi işimde mi tutmalıyım?
Dünyada ucuz para dönemi bitti; bu yeni dönemde hem bireyler hem şirketler ciddi bir faiz yüküyle karşı karşıya. Sermayenin pahalı olduğu bir ortamda her satın alma kararı, aynı zamanda bir vazgeçiş kararıdır: o parayı başka nereye koyabilirdiniz? Filo tarafında bu hesap özellikle keskin, çünkü araç hem büyük bir kalem hem de değer kaybeden bir varlık.
Asıl mesele artık sermayeyi en çok fayda sağlayacağı yere yönlendirmek. Bu konuyu ekonomistlerle birlikte ele aldığımız Ucuz Para Dönemi Bitti bölümünü Hedef Filo YouTube kanalında izleyebilirsiniz.
